نهاد . آنگاه همه چيز را به خاطر آوردم . زائده گويد : به او گفتم : به خدا هيچ گاه روايتى از تو نقل نخواهم كرد . « 1 » اين اظهار نظر زائده ، به دليل بىاعتقادى او به آل محمد عليهم السلام بوده است . هيثم بن عدى ( م 207 ) ابوعبد الرحمان هيثم بن عدى از مورخان نيمهء دوم قرن دوم هجرى است كه گرچه به صورت مستقل چيزى از وى برجاى نمانده اما تقريبا بيشتر مورخان قرن سوم و چهارم از آثار وى استفاده كرده‌اند ؛ به طورى كه نام وى در بيتشر مآخذ دورهء پس از او آمده است . ابن نديم از وى با عبارت عالم بالشعر و الاخبار و المثالب و المناقب و المآثر و الانساب ياد كرده است . وى ميانهء دو نسل تك نگار و تاريخ عمومى نويس است و به همين دليل ، در آثار وى ، هم تك نگاريهايى مانند آثار ابومخنف و مدائنى هست و هم تاريخ عمومى . وى در انواع و اقسام مباحث تاريخى و نَسَبى ، رساله و كتاب نوشته و تنوع موضوعات مورد علاقهء وى كه حوزهء تاريخنگارى آن دوره را آشكار مىكند ، بسيار گسترده است . برخى از عناوين كتابهايش عبارتند از : كتاب هبوط آدم و افتراق العرب ، كتاب نزول العرب بالسواد و خراسان ، كتاب الدولة ، كتاب تاريخ العجم و بنى امية ، كتاب المثالب الكبير ، كتاب من تزوَّج من الموالى فى العرب ، كتاب طبقات الفقهاء و المحدثين ، كتاب الخوارج ، كتاب التاريخ على السنين ، كتاب خواتيم الخلفاء ، كتاب تاريخ الخلفاء ، كتاب ولاة الكوفة و . . . « 2 » هيثم بن عدى از منابع پيش از خود بهره گرفته ، اما بر خلاف كسانى كه بعدها سر سفرهء آمادهء كتابها نشسته‌اند ، او همانند ابومخنف و مدائنى بسيارى از اخبار خود را از منابع دست اول ميان قبائل و شخصيتهاى برجسته برگرفته است . با اين حال كسانى از اساتيد و مشايخ وى اخبارى بوده‌اند . يكى از آنها مجالد بن سعيد است كه به نقل ابن نديم ، هيثم نقلهاى فراوانى از او داشته است . « 3 » وى شاگردانى نيز داشت كه اهل تاريخ تاريخ بوده‌اند . از جمله ابوحسان الزيادى ( 243 ) كه كتابهاى مانند كتاب المغازى لعروة بن زبير و كتاب طبقات الشعراء و . . . داشته است . در كتاب طبقات ابن سعد ، آثار محمد بن حبيب ، اخبار الطوال ، تاريخ يعقوبى ، تاريخ طبرى ، مروج الذهب مسعودى و آثار ابوالفرج اصفهانى نام هيثم بن عدى مكرر آمده و اين نشان مىدهد آثارش مورد استفادهء افراد مزبور بوده است . ذهبى در مقدمهء تاريخ الاسلام خود آورده است كه از جمله مصادر وى تاريخ هيثم بن عدى است . « 4 »

--> ( 1 ) . الكامل فى ضعفاء الرجال ، ج 6 ، ص 115 ؛ دربارهء تشيّع او ، نك : الانساب ، ج 5 ، ص 86 ( 2 ) . الفهرست ، ص 112 ( 3 ) . الفهرست ، ص 103 ( 4 ) . تاريخ الاسلام « السيرة النبوية » ، ص 13